Markaziy Osiyo prognozlash mumkin bo‘lgan mintaqaga aylandi
Global beqarorlik fonida MO prognozlash mumkin bo‘lgan va barqaror mintaqaga aylandi, dedi senator Sodiq Safoyev. U Maslahat uchrashuvlarini yangi institutsional bosqichga olib chiqishga chaqirdi. Unga ko‘ra, mintaqa mamlakatlari yanada yaqinlashishi uchun ishonch va mushtarak qadriyatlar mustahkamlanishi lozim.
Oliy Majlis Senati raisining birinchi o‘rinbosari, JIDU rektori Sodiq Safoyev 1-oktabr kuni Boku shahrida Markaziy Osiyo va Kavkaz davlatlarini, shuningdek, Mo‘g‘uliston hamda Afg‘onistonni birlashtirgan CAMCA (Central Asia, Mongolia, Caucasus, Afghanistan) tarmog‘ining Mintaqaviy forumida nutq so‘zladi.
U xalqaro inqiroz sharoitida Markaziy Osiyo yanada barqaror, oldindan taxmin qilsa bo‘ladigan va jozibador mintaqaga aylanayotganini, biroq keyingi rivojlanish uchun hamkorlik, mintaqaviy o‘zlik va o‘zaro ishonchni mustahkamlash zarurligini ta’kidladi. Gazeta uning nutqidagi asosiy iqtiboslarni taqdim etadi.
“Chorraha bo‘lish — Markaziy Osiyoning qismati”
Markaziy Osiyoning o‘rni va mintaqaning ahamiyati haqida so‘z yuritar ekan, Sodiq Safoyev Markaziy Osiyoga chorraha sifatida qarash yangilik emasligini qayd etdi.
“Chorraha bo‘lish — ehtimol, Markaziy Osiyoning qismatidir. Qadim zamonlardan buyon ushbu mintaqa turli makrohududlarni bog‘lab kelgan. U o‘z chegaralarini, tuzilmasini, hukmron dini va tillarini bir necha bor o‘zgartirgan”, — dedi u.
Biroq, uning so‘zlariga ko‘ra, bugun dunyoning o‘zi chorrahada turibdi: “Bugun dunyoda sodir bo‘layotgan hodisalar odatiy emas. Bu kenglikning markazida joylashgan Markaziy Osiyo va CAMCA mintaqasi esa global tendensiyalar ta’sirini o‘z boshidan kechirmoqda. Shu sababli mintaqadagi joriy va yuz berayotgan voqea-hodisalarni, shuningdek, uning kelajagini tahlil qilishda masalaga kengroq global kontekstda qarash lozim”.
Sodiq Safoyevning ta’kidlashicha, dunyo ayni paytda polikrizis, ya’ni bir vaqtning o‘zida bir nechta halokatli voqealar sodir bo‘layotgan holatda yashamoqda. U o‘z hayotida bunday vaziyatni hech qachon kuzatmaganini qayd etdi.
“Bir inqiroz ortidan boshqasi kelmoqda: qonli urushlar, sanksiyalar, ta’minot zanjirlarining uzilishi va boshqa chayqalishlar. Bunga yetakchi global ishtirokchilar o‘rtasidagi ishonchsizlik hamda kuch ishlatish holatlarining keng odatiy tus olishi ham qo‘shilmoqda, bu esa, menimcha, nihoyatda xavotirli holat. O‘tgan yili dunyo mamlakatlari qurollanishga 2,7 trillion dollar sarfladi, vaholanki, yer yuzida 1 milliard odam og‘ir sharoitda kun kechirmoqda”, — deya ta’kidladi Sodiq Safoyev.
Uning baholashicha, bu jarayonlar dunyo tartibi transformatsiyaga uchrayotganidan dalolat beradi.
“Bu transformatsiya xalqaro huquqni mensimaslik va parchalanishda namoyon bo‘lmoqda. Bunda asosiy inqiroz shundaki, dunyo bir-biri bilan kamroq bog‘langan bo‘lib qolmadi: globallashuv bekor qilinmadi, degloballashuv jarayoni mavjud emas. Biroq davlatlar va asosiy ishtirokchilar o‘rtasidagi ishonch hamda o‘zaro tushunish yo‘qolib bormoqda. Bu juda xavfli uyg‘unlik: o‘zaro bog‘liqlik ortib bormoqda, ammo ishonch yo‘qolmoqda”.
Senator o‘z nutqida global muammolarga qarshi turish uchun jamoaviy harakatlar va birgalikdagi sa’y-harakatlar zarurligini ta’kidladi.
“Biroq ayni paytda BMT kabi yirik xalqaro tashkilotlar va institutlarning bunday chaqiriqlarga javob berish qobiliyati kritik darajada past. Afsuski, bu inqiroz ertaga yoki yaqin yillarda tugab qolmaydi. Dunyo uzoq davom etadigan transformatsiya davriga endigina qadam qo‘ymoqda va mintaqa davlatlarining umumiy, birdam javobi bo‘lishi shart”, — dedi u.
Markaziy Osiyo — oldindan prognoz qilish mumkin bo‘lgan mintaqa
Sodiq Safoyev dunyo taraqqiyotidagi ushbu xavotirli manzaraga qaramay, Markaziy Osiyo va kengroq CAMCA mintaqasida buning aksi bo‘lgan ijobiy tendensiyalar kuzatilayotganini qayd etdi.
“Dunyoda ko‘p tomonlama diplomatiya inqirozga yuz tutayotgan bir paytda, bizning mintaqamizda, aksincha, yildan yilga kuchayib bormoqda. Agar ilgari Markaziy Osiyo turlicha — asosan, yirik mintaqaviy yoki global kuchlarga yaqinligi orqali ta’riflangan bo‘lsa, bugun mintaqa tobora ko‘proq shunchaki postsovet hududi, yana bir “-iston”lar yoki qandaydir oraliq makon emas, balki yirik bozorlar va yirik kuchlarni bog‘lovchi kenglik sifatida qabul qilinmoqda”.
Senator, shuningdek, landlocked (“dengizga chiqish imkoniyati bo‘lmagan”) tushunchasiga ham to‘xtalib, Markaziy Osiyo asta-sekin landlocked mintaqadan land-linked, ya’ni boshqa makonlar bilan chambarchas bog‘langan mintaqaga aylanayotganini urg‘uladi.
“Agar transatlantik hamjamiyatda, islom olamida, arab dunyosida va boshqa hududlarda parchalanish kuzatilayotgan bo‘lsa, CAMCA mintaqasida, aksincha, mamlakatlarni bir-biriga yaqinlashtiruvchi tortishish kuchlari paydo bo‘lmoqda”, — dedi u.
Sodiq Safoyev bu jarayonlarni, jumladan, prezident Mirziyoyev rahbarligida O‘zbekiston tashqi siyosatining yangilangani bilan bog‘ladi.
“Bugun Markaziy Osiyoda hamkorlikni jipslashtirish bo‘yicha barqaror tendensiya kuzatilmoqda. Biroq gap, albatta, integratsiya haqida ketayotgani yo‘q. Ehtimol, bugun „integratsiya“ so‘zini ishlatishdan tiyilish lozimdir, chunki bu — juda jiddiy va katta tushuncha. Ammo yanada chuqurroq va yaqin hamkorlik haqiqatda rivojlanmoqda”, — deya qayd etdi u.
Uning bahosiga ko‘ra, bu omil mintaqani yanada barqaror va oldindan prognoz qilish mumkin bo‘lgan hududga aylantiradi.
“Oldindan ko‘ra olish va prognozlash imkoniyati — aynan bugun dunyoga yetishmayotgan jihatdir. Agar global miqyosda geosiyosiy noaniqlik haqida ko‘proq gapirilayotgan bo‘lsa, Markaziy Osiyo va CAMCA mintaqasiga nisbatan optimizm uchun asoslar ko‘proq. Bu esa Markaziy Osiyoning dunyo uchun yanada jozibador bo‘lib borayotganini anglatadi”, — deya tushuntirdi O‘zbekiston vakili.
U, shuningdek, Ozarbayjonni Maslahat uchrashuvlarining to‘laqonli ishtirokchisi sifatida qabul qilish to‘g‘risidagi qarorni yodga oldi.
“Menimcha, Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Maslahat uchrashuvlarini o‘ziga xos kengash yoki boshqa institut shakliga — shunchaki maslahatlashuv maydoni emas, balki undan-da yuqori darajaga aylantirish vaqti keldi”, — dedi u.
Senator bundan ikki yil oldin Ozarbayjon, Qozog‘iston va O‘zbekiston rahbarlari Boku shahrida “mustahkam geostrategik uchburchak”ni shakllantirgan sammit o‘tkazganini ham qo‘shimcha qildi.
Ixtiyoriy hamkorlik va mintaqaviy o‘zlik
Sodiq Safoyev integratsiya masalasiga to‘xtalar ekan, u, avvalo, ixtiyoriy bo‘lishi kerakligini ta’kidladi.
“Qaysidir mamlakatni biror-bir birlashmaga kirishga majburlash orqali amalga oshirilgan majburiy integratsiya hech qachon mustahkam va bardavom bo‘lmaydi. Mamlakat u yoki bu formatdagi ishtirokidan siyosiy va iqtisodiy manfaat ko‘rishi kerak. Bundan tashqari, integratsiyaning aniq belgilangan maqsadi bo‘lishi shart”, — dedi u.
Senator manfaatlar muhimligini, biroq har qanday integratsiyaning asosiy poydevori mushtarak qadriyatlar va umumiy tamoyillar ekanini qayd etdi: “Hech qanday iqtisodiy foyda, siyosiy yoki xavfsizlik masalalari ushbu asosiy omilning o‘rnini bosa olmaydi. Bunday umumiy qadriyatlarni yaratish CAMCA va Markaziy Osiyo mintaqasi uchun eng muhim vazifadir”.
U buni “mintaqaviy o‘zlik” atamasi bilan nomlashni taklif qildi. Bunda gap uni noldan yaratish haqida emas, chunki u mintaqaning boy tarixi tufayli allaqachon mavjud, balki ushbu mintaqaviy o‘zlikni mustahkamlash va kuchaytirish haqida ketmoqda.
Qadriyatlar haqida so‘z yuritar ekan, Sodiq Safoyev shaxsiy hayotidan misol keltirdi:
“Bu yerda — Bokuda o‘zimni o‘z uyimdagidek his qilaman: ko‘chalarda, odamlar bilan muloqotda xuddi o‘shanday fikrlash tarzi va mentalitetni ko‘raman. Men Olmaota, Dushanbe, Bishkek, Ashxobod va Gruziyada ham o‘zimni xuddi shunday his etaman. Har doim hayot tarzi, mehmondo‘stligi, umumiy qadriyatlarga — kattalarga, qo‘shnilarga va o‘z atrofiga hurmat bilan qarashda bir-biriga yaqin insonlar orasida ekanimni sezaman”.
O‘rta koridor va ishonch infratuzilmasi
Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkazning yaqinlashuvi haqida to‘xtalar ekan, Sodiq Safoyev O‘rta koridorning (Transkaspiy yo‘lagi sifatida ham ma’lum) ahamiyatini alohida ko‘rsatib o‘tdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, koridor to‘liq quvvat bilan ishga tushsa, u orqali Uzoq Sharqdan Yevropaga 11 million tonna yuk tashilishi kutilmoqda.
“O‘rta koridor, so‘ngra Xitoy — Qirg‘iziston — O‘zbekiston temiryo‘li qurilishi yakunlangach, Xitoyning Nankin shahridan Germaniyaning Duysburg shahriga yuklarni yetkazib berish muddati bir hafta yoki 10 kungacha qisqaradi”, — dedi u.
Senatorning so‘zlariga ko‘ra, Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz yana uzoq masofali savdoni ta’minlovchi tranzit yo‘nalishining yuragiga aylanadi, bu esa jadal rivojlanishning bosh omilidir.
Sodiq Safoyev Ipak yo‘li, eng avvalo, uzoq masofali savdo yo‘li bo‘lganini va aynan shu omil o‘rta asrlarda Markaziy Osiyoda ilm-fan, ta’lim, davlatchilik va iqtisodiyot gullab-yashnashining asosiy sababiga aylanganini eslatdi.
“Bugun gap ulkan mintaqaning qayta uyg‘onishi haqida bormoqda. Men geografik determinizm pozitsiyasidan yiroqman, biroq bog‘liqlik nihoyatda katta ahamiyatga ega. Shu bilan birga, mintaqa mamlakatlari nafaqat temiryo‘l infratuzilmasiga, balki ishonch va o‘zaro tushunish infratuzilmasiga — ya’ni qonunlar, tariflar, me’yorlar, qoidalar va hamkorlikning boshqa elementlari tizimiga sarmoya kiritishi zarurligini anglash muhim”, — deya ta’kidladi u.
Senator amerikalik olim Frensis Fukuyamaning zamonaviy davlatning eng muhim belgilaridan biri ishonch ekani haqidagi fikrini yodga oldi: ya’ni biznes davlatga, davlat biznesga, tadbirkorlar esa bir-biriga ishongan taqdirdagina yuksalish bo‘ladi.
“Modernizatsiya yo‘lidan borayotgan CAMCA mintaqasi mamlakatlari uchun o‘zaro ishonch infratuzilmasini yaratish, eski qarashlar, stereotiplar hamda nosog‘lom raqobat asoratlarini yengib o‘tish o‘ta muhim vazifadir”, — dedi Senat raisining birinchi o‘rinbosari.
Ta’lim; xalq va ekspertlar diplomatiyasi
Mintaqaning ustuvor yo‘nalishlari haqida gapirganda, Sodiq Safoyev, avvalo, ta’lim va kelajakka sarmoya kiritishni alohida ajratib ko‘rsatdi.
“Universitetlar va akademik hamjamiyat o‘rtasidagi sheriklikni mustahkamlash, shuningdek, talabalarning bir-birini uzoqdan yoki faqat kitoblar orqali emas, balki to‘g‘ridan to‘g‘ri, yuzma-yuz muloqotda tanib-bilishiga erishish zarur”.
U, shuningdek, kadrlar tayyorlash masalasi bugungi kundagi o‘sish sharoitida mintaqa mamlakatlari duch kelayotgan asosiy muammolardan biri ekanini ta’kidladi.
“Biz zamonaviy iqtisodiyotni, yangicha boshqaruv va menejment tizimini tushunadigan hamda yangi davr talablariga javob bera oladigan malakali davlat xizmatchilarining yangi avlodini tarbiyalashimiz kerak”, — dedi u.
Senator oxirgi 10 yil ichida O‘zbekistonda oliy ta’lim muassasalari soni uch barobarga oshganini eslatdi. “Biroq universitet tashkil etish — dunyoning eng yaxshi oliygohlari bilan raqobatlasha oladigan maktab yaratib bo‘lindi degani emas. Buning uchun vaqt kerak. Chunki universitet hech qachon noldan va bir zumda paydo bo‘lib qolmaydi”, — deya aniqlik kiritdi u.
Sodiq Safoyev, shuningdek, fuqarolar o‘rtasidagi to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqalar va xalq diplomatiyasining ahamiyatini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, fuqarolik jamiyatlari, NNTlar o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlash, madaniy almashinuvlar va turizmni rivojlantirish lozim. U Ozarbayjon va Markaziy Osiyo, Gruziya va O‘zbekiston kabi yo‘nalishlarni birlashtiruvchi qo‘shma sayyohlik dasturlarini yaratish g‘oyasini ham tilga oldi.
Bundan tashqari, Safoyev so‘nggi paytlarda o‘zi tez-tez qo‘llayotgan yangi atama — ekspertlar diplomatiyasini taklif qildi.
“An’anaviy diplomatiya, parlament diplomatiyasi va xalq diplomatiyasi bilan bir qatorda bugun ekspertlar diplomatiyasini ham tobora faol rivojlantirish zarur. CAMCA aynan ana shunday ekspertlar diplomatiyasining yorqin namunasidir”, — dedi u.
“Zamonaviy dunyo shunchalik murakkabki, uni faqat tashqi ishlar vazirliklari va hukumatlarga ishonib topshirib bo‘lmaydi. Ekspertlar hamjamiyati o‘rtasida, bunda ham faqat bir mamlakat emas, balki CAMCA makonining kelgusi rivojiga intellektual jihatdan ko‘mak bera oladigan mintaqalararo va xalqaro ekspertlar hamjamiyati o‘rtasida doimiy aloqa bo‘lishi zarur”, — dedi senator.
www.gazeta.uz
