O‘tish davridagi huquq: JIDU olimlari raqamli o‘zgarishlar, boshqaruv va huquqiy aniqlik masalalarini tadqiq etmoqda

Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti Xalqaro huquq fakulteti professor-o‘qituvchilarining yaqinda chop etilgan bir qator ilmiy maqolalarida bugungi kunning dolzarb masalalari – algoritmik boshqaruvning rivojlanishi, institutsional korrupsiyaning saqlanib qolishi hamda shartnomalarni talqin qilishdagi murakkabliklar tahlil qilingani. Sun’iy intellektdan tortib iqtisodiyotigacha bo‘lgan turli mavzularni qamrab olgan ushbu tadqiqotlarni yagona muhim g‘oya birlashtiradi: zamonaviy huquq o‘z samaradorligini saqlab qolish uchun qat’iy formal yondashuvlardan voz kechib, moslashuvchan va aniq holatlarga asoslangan yondashuvlarni qo‘llashi lozim.

Professor Nugman Nugmanov va o‘qituvchi Venera Sayfullayeva o‘zlarining “Axborot xavfsizligi sohasida sun’iy intellektni huquqiy tartibga solishning zamonaviy yondashuvlari” nomli maqolasida sun’iy intellektni tartibga solish bo‘yicha yagona xalqaro yondashuv mavjud emasligini ta’kidlaydi. Yevropa Ittifoqi, AQSh va Xitoy turli va bir-biridan farq qiluvchi modellarni taklif etmoqda. Shu bois mualliflar O‘zbekiston tayyor xorijiy modelni qabul qilish o‘rniga, axborotlashtirish, shaxsiy ma’lumotlar va mualliflik huquqi sohasidagi milliy qonunchilikni takomillashtirish orqali ilmiy asoslangan o‘z milliy tizimini ishlab chiqishi zarurligini qayd etadilar.

Professor Asema Beishembek Kyzy va hammualliflarning, jumladan dotsent Zarina Israilova ishtirokidagi “Davlat boshqaruvida korrupsion tarmoqlarning faoliyatini tahlil qilish: korrupsiyaga qarshi kurashning zamonaviy siyosiy-huquqiy usullari” nomli maqolasida korrupsiya tizimli tarmoq sifatida saqlanib qolayotgani tahlil qilinadi. Tadqiqotda qonunchilikning mavjudligiga qaramay, siyosiy bosim va boshqa omillar sababli huquqni qo‘llash mexanizmlarida muammolar mavjudligi qayd etiladi. Raqamlashtirish, xususan, “Tunduk” elektron portali, mayda korrupsiya holatlarini kamaytirishga xizmat qilgani ta’kidlanib, korrupsion tarmoqlarni bartaraf etish uchun mustaqil institutlar faoliyatini kuchaytirish va texnologik shaffoflikni ta’minlash zarurligi ilgari suriladi.

O‘qituvchi Qobiljon Nosirov “Zamonaviy Buyuk Britaniya shartnoma huquqida Parol Evidence Rule: eskirgan doktrinami yoki amaldagi tamoyil?” nomli maqolasida ushbu qoida eskirgan, degan qarashlarga qaramay, hanuz muhim ahamiyatga ega ekanligini asoslaydi. Muallifning fikricha, mazkur qoida mutlaq taqiqdan kuchli, biroq rad etilishi mumkin bo‘lgan prezumpsiyaga aylangan. U norasmiy muzokaralarning aniq yozma shartnoma shartlarini o‘zgartirib yuborishining oldini oladi, zamonaviy “Entire Agreement Clauses” esa ushbu tamoyilni mustahkamlab, tijorat munosabatlarida huquqiy aniqlikni ta’minlashga xizmat qiladi.

Shuningdek, Professor Bahodir Hamroqulov “Raqamli mehnat platformalarida algoritmik boshqaruv sharoitida ishchilarning mehnat-huquqiy maqomini belgilash” nomli maqolasida xodimning huquqiy maqomi shartnoma nomiga emas, balki amalda mavjud bo‘lgan nazorat darajasiga qarab belgilanishi lozimligini ta’kidlaydi. Algoritmlar tobora ko‘proq vazifalarni taqsimlash, reytinglarni belgilash va foydalanuvchilarni platformadan chetlashtirish kabi ish beruvchiga xos funksiyalarni bajarmoqda. Muallif O‘zbekiston uchun ikki bosqichli modelni taklif etadi: barcha platforma ishchilari uchun asosiy huquqiy kafolatlarni ta’minlash va algoritmik nazorat mavjudligi isbotlangan hollarda ularning mehnat munosabatlari doirasidagi maqomini qayta belgilash.

Ushbu to‘rtta tadqiqotni JIDU huquqshunos olimlari orasidagi muhim umumiy qarash birlashtiradi: qat’iy va faqat formal yondashuvlarga asoslangan huquqiy tafakkur davri ortda qolmoqda. Ularning tadqiqotlaridagi asosiy tamoyil – huquqiy tartibga solishda muayyan holat va sharoitlarni inobatga olishdir.

Sun’iy intellektni tartibga solish, korrupsiyaga qarshi kurashish, shartnomalarni talqin qilish yoki raqamli platformalarda ishlovchi xodimlarning huquqlarini himoya qilish masalalarida JIDU Xalqaro huquq fakulteti olimlari aniq holatlarga asoslangan, texnologik o‘zgarishlarga moslasha oladigan va institutsional voqelikni hisobga oluvchi huquqiy tizimlarni rivojlantirish zarurligini ta’kidlaydi.